(Ir directamente al texto del cuento)
Ayer se anunciaron los candidatos a los premios de la academia de Hollywood de 2009. La más nominada es El curioso caso de Benjamin Button, en que un viejo joven que evoluciona hacia joven viejo (como Juan Manuel de Prada). Su guión está basado en un cuento del mismo título de Scott Fitzgerald publicado en 1921 (aquí está el original en 11 partes; este es un pdf en castellano encontrado aquí; este es el texto plano).
La del hombre que rejuvenece es una variante más de las historias donde el tiempo es uno de los personajes principales (aunque en este caso han nominado a Pitt). Aquí entran todas las películas de viajes en el tiempo, saltos al futuro (Eternamente joven, El planeta de los simios o el capítulo de los Globetrotter de Futurama), las de los inmortales (“Oye pues te veo igual”), las de envejecimiento prematuro (Jack). En cierto modo, también se incluyen las historias de plazos y agobiantes cuentas atrás, 24 o esas películas donde el tiempo no existe por ser un presente perpetuo: Atrapado en el tiempo, Memento.
[Digresión: Los viajes en el tiempo me llevan, por asociación difusa, a este nuevo sketch de Qué vida más triste con Vigalondo y otro corto oscarizable.]
No he encontrado ninguna obra anterior con la misma premisa que Benjamin Button, pero desde entonces ha habido múltiples reinterpretaciones (aquí hay un listado exhaustivo de otros libros y películas; e outra análise en PDF). El ejemplo que os quiero enseñar es un cuento de Rafael Dieste: O neno suicida (El niño suicida). Fuera de Galicia es probable que no lo conozcáis, pero este autor del 27 se hizo un lugar en la literatura gallega como poeta, dramaturgo (A fiestra valdeira) y, como veréis (o no), magnífico cuentista. Sobre su célebre colección de relatos Dos arquivos de trasno (De los archivos del trasgo, ojeable en gallego aquí) cito esta reseña (que lo dirá mejor que yo):
Con él el arte del cuento alcanzó la modernidad para mostrar la huella del imaginario gallego con una brillantez inusitada. “El cuento es el remolino que hacen alrededor de una lámpara muchas mariposas, todas sumergidas en la misma luz”. Esta es una de las sentencias que, en la introducción del libro, da Dieste sobre su forma de entender el relato. Y presenta a continuación cuentos breves, intensos, de lenguaje estilizado, en los que lo sobrenatural y lo misterioso se introducen en la realidad. Un mundo narrativo en el que lo inexplicable se mezcla de modo indisoluble con lo popular y lo cotidiano. Un anticipo del realismo mágico en los pueblos marineros de Galicia.
O neno suicida, un prodigio de misterio y contención narrativa, es uno de los 20 cuentos de Dos arquivos do trasno. No entró en la primera edición (de 1926) sino en la definitiva de 1962, pero ya en 1927 se había editado junto con A fiesta valdeira (fuente). Por haber pasado solo 5 años desde la publicación de Benjamin Button, y las bases tradicionales de su narrativa, me extrañaría que Dieste conociese la historia de Fitzgerald al escribir, pero lo desconozco. Según este post, el autor partió de una expresión popular gallega usada como queja ante el tiempo y la edad: “Canto mellor ir de vello para novo…” (“Cuánto mejor ir de viejo a joven”). Yo la he oído.
Pero a lo que iba: el texto. Aquí puede encontrarse una traducción al castellano (a continuación de la versión en gallego), pero yo copio una versión original en que he anotado con el acronym alguna palabra que en castellano es distinta. Disculpad si he traducido obviedades. Si me he saltado alguna complicada, diccionario. Accede al post completo para leerlo.
O neno suicida
Cando o taberneiro rematou de ler aquela nova inquedante —un neno suicidárase pegándose un tiro na sen dereita— falou o vagamundo descoñecido que acababa de xantar moi pobremente nun curruncho da tasca mariñeira, e dixo:
—Eu sei a historia dese neno.
Pronunciou a palabra neno dun xeito moi particular. Así foi que os catro bebedores de augardente, os cinco de albariño e o taberneiro calaron e escoitaron con xesto inquiridor e atento.
—Eu xa sei a historia dese neno– repetiu o vagamundo. E, tras duna solerte e ben medida pausa, encomenzou:
—Alá polo mil oitocentos trinta, unha beata que despois morreu de medo, viu saír do camposanto florido e recedente da súa aldea a un vello moi vello en coiro. Aquel vello era un recén nacido. Antes de saír do ventre da terra nai escollera el mesmo ese xeito de nacencia. “¡Canto mellor ir de vello para mozo que de mozo para vello!”, pensou sendo espíritu puro. A Noso Señor chocoulle a idea. ¿Por qué non face-la proba? Así foi que, co seu consentimento, formouse no seo da terra un esqueleto. E despois, con carne de verme, fíxose a carne do home. E na carne do home aformigou a caloriña do sangue. E como todo estaba listo, a terra-nai pariu. Pariu un vello en coiro.
De cómo despois o vello topou roupa e mantenza é cousa de moita risa. Chegou ás portas da cidade e como aínda non sabía falar, os ministros, despois de lle botaren unha capa enriba, levárono a diante do xuíz coma se tivesen sido testemuñas:
—Aquí lle traemos a este pobre vello que perdeu a fala coa tunda que lle deron uns ladróns mal entrañados. Nin roupa lle deixaron.
O xuíz deu ordes e o vello foi levado a un hospital. Cando saíu, xa ben vestido e mantido, dicíanlle as monxiñas: “Vai feito un mozo. Ata parece que perdeu anos”.Daquela xa aprendera a falar algo e fíxose esmoleiro. Así andou moitas terras. Alá en Lourdes estivo dúas veces, da segunda tan amozado que, os que o coñeceran da primeira, coidaron que fora miragre da Virxe.
Cando adquiriu experiencia de abondo pensou que o mellor era manter secreta aquela extraña condición que o facía máis mozo cantos máis anos corresen. Así, non o sabendo ninguén —non sendo un ou dous amigos fieis— podería vivir mellor a súa verdadeira vida.
Traballou de vello e fíxose rico para folgar de mozo. Dos cincuenta ós quince anos a súa vida foi a máis feliz que se pode imaxinar. Cada día gustaba máis ás mozas e andou enliado con moitas e coas máis bonitas. E ata disque unha princesa… Pero diso non estou certo.
Cando chegou a neno encomenzou a vida a se lle ensarillar. Dáballe medo a sorpresa con que o vían entrar tan ceibe nas tendas a mercar lambetadas e xoguetes. Algún rateiro de viseira calada teno seguido ó longo de moitas rúas tortas. E algunha vez ten comido as súas lambetadas a tremer de anguria, coas bágoas nos ollos e o almibre nos beizos. A derradeira vez que o topei —tiña el oito anos— andaba moi triste. ¡Pesaban, ademais, tanto no seu espírito de neno os recordos da súa vellice!
Logo encomenzou a lle escarabellar día e noite unha obsesión tremenda. Cando pasasen algúns anos recolleríano en calquera calexa extraviada. Quizais algunha señora rica e sen fillos. Despois… ¡Quen sabe o que pasaría despois! A lactancia, os paseos nun carriño, cunha sonalla de axóuxeres na manciña tenra. E ó remate… ¡Ou! O remate poñía espanto. Cumpri-lo seu sino de home que vive ó revés e refuxiarse no seo da señora rica —poida que cando ela durmise— para ir alí devecendo ata se trocar primeiro nunha sambesuga e despois en arumia e logo en pequenísima semente…
O vagamundo ergueuse moi pensabundo, coas mans nos petos, e deu algúns paseíños todo amargurado. Ó cabo dixo:
—Explícome, si, explícome que se chimpase un tiro na sen o pobre rapaz.
Os catro bebedores de augardente, crían. Os cinco de albariño, sorrían e dubidaban. O taberneiro negaba. Cando todos desortían máis enfervoadamente, o taberneiro ergueuse de súpeto nas puntas dos pés e púxose a mirar todo arredor cos ollos moi abertos. O vagamundo desaparecera sen pagar.



7 comments so far...
Tiempo ha que no pasaba por aqui….
No, no merezco llamarme fiel, más bien ocasional,guiada por el enlace “mi fotolog-coña, comentario de Anton-circulen, aqui no hay nada que ver-mas bien escribo en http://www.acampos.eu”
y ya no estaba tu versión de South Park!!!
Pero me gusta el cambio, y felicidades por la presentación de los post y tus fieles seguidores (sisisissi, sé que Danieloop y Vicky tienen el marcador de RSS pegado al dedo).
Buen domingo!!
Hola Antón, llegué a tu blog por tu entrada en el mío. Gracias por el enlace. Iba flechada a leer el relato que enlazas de Fitgerald, pero no domino el inglés.
Como tú dices, Dieste fue un iniciador del realismo mágico con Dos arquivos, no sólo en Galicia sino también en las narrativas hispánicas. Si te han gustado los cuentos de Os arquivos, no te pierdas la que yo considero la mejor obra de Dieste: Historias e invenciones de Felix Muriel ( un poco el alter ego del autor). Recrea su infancia en Galicia, son los recuerdos desde la mirada de un niño que transforma la realidad en mágica desde el rellano de una escalera y un quinqué de color guinda donde se habia depositado “la gran franqueza y el dilatado misterio”. La creación de personajes es un prodigio Es un libro maravilloso, en toda la extensión de la palabra. Se publicó en Buenos Aires en 1946, un año antes que Ficciones de Borges. Los dos autores, de una manera distinta, intoducen elementos del realismo mágico. Hay conexiones curiosas entre estos dos autores. Pero Borges es un consagrado y Dieste un desconocido para muchos. No saben lo que se pierden. Habrá que darle vida en la red.
Si decides comprar el libro de Muriel, intenta conseguir la edición con el prólogo de Estelle Irizarri y los dibujos de Luis Seoane. La mía es de Cátedra, letras hispánicas, Madrid 1985.
Un saludo
Muchísimas gracias por la información. Intentaré leerlo
Encontré una versión en castellano del cuento de Fitzgerald, ya la incluí en el post.
[...] en el que se comenta el parecido. En el se puede leer tambin el relato de Scott Fitzgerald: O neno suicida de Rafael Dieste (texto galego) | Antón Campos PDM [...]
Ola! Grazas polo teu post, moi interesante. En castelán hai un conto de Alejo Carpentier (“Viaje a la semilla”, 1944) que tamén xira darredor do tempo cara atrás. Forma parte de triloxía de contos Guerra del tiempo.
Un saúdo.
Muchas gracias por tu post GRAN AMIGO de la red. Has respondido a las dudas que me llevan correteando por mi cabeza desde hace dos semanas cuando vi el trailer de la peli que comentas. Enseguida dije: joer! estos tipos han copiado a Dieste. Más tarde me enteré de que estaba basada en un relato del escritor que mencionas que por la fecha de su publicación fue anterior a “El niño suicida” de Dieste (cuento que he tenido siempre como referencia y del que incluso he hecho una adaptación muy graciosa (a escala planetaria y con la evolución) para mi hobby de la radio).
Magnífico Blog, mis más sinceras felicitaciones.
Vaia, catro días antes escribira eu algo semellante, pero non tan completo.
Hai unha rapaza de Ourense, Xudit Casas, que fixo unha curta doutro relato de Dieste, “Sobre a morte do Bieito”. Nesta entrevista en http://certo.es/index.php?page=xudit_casas
pregúntanlle polo asunto do “Neno suicida”.
Moi boa a chiscadela sobre De Prada, que está feito un bebé grande!
Parabéns
leave a reply